Ssaki roślinożerne

Najliczniejszą grupę wśród ssaków stanowią formy roślinożerne. Związane jest to z większą dostępnością i o wiele łatwiejszym zdobywaniem pokarmu roślinnego niż zwierzęcego. Jednakże pokarm roślinny w porównaniu z pokarmem zwierzęcym jest mniej wartościowy i znacznie trudniej przyswajalny, dlatego też organizm zwierzęcy musiał wytworzyć pewne przystosowania anatomiczne i fizjologiczne, aby móc z niego w pełni korzystać. Pokarm roślinny zawiera stosunkowo mało białka, a bardzo dużo wody i trudno strawnych wielocukrów. Jest on przy tym na ogół twardy, gdyż ściany komórkowe roślin są zbudowane z błonnika. Trawienie i przyswajanie takiego pokarmu wymaga od organizmu dużego nakładu energii, której zużycie musi być wyrównywane pobieraniem ogromnych ilości substancji roślinnych. U zwierząt roślinożernych występuje szereg cech przystosowanych do potrzeb układu trawiennego. W uzębieniu brak jest na ogół kłów, a zęby trzonowe rozcierające pokarm są potężne i szerokie. Konieczność wielokrotnego tarcia żuchwą o szczękę górną, dla dostatecznego rozdrobnienia pokarmu sprawiła, że do ogromnych rozmiarów został powiększony mięsień obsługujący żuchwę. Układ trawienny jest zazwyczaj bardzo długi, a żołądek skomplikowany, złożony z czterech części: żwacza, czepca, ksiąg i trawieńca, w których następują kolejne etapy trawienia. U wielu roślinożerców szczególną rolę odgrywa jelito ślepe, w którym żyją specyficzne drobnoustroje rozkładające wielocukry na cukry proste, dopiero w tej postaci przyswajalne.

Konieczność zdobywania ogromnych ilości pokarmu sprawia, że ssaki roślinożerne są na ogół dobrymi piechurami, przemierzającymi wielkie obszary pastwisk, a ich układ lokomotoryczny nastawiony jest na wysiłek długotrwały, ale niezbyt intensywny.

Niektóre ssaki roślinożerne wykazują wyraźną wybiórczość pokarmową. Oznacza to, że żywią się one na przykład wyłącznie nasionami, wyłącznie liśćmi itd. Jednakże jest to zjawisko dość rzadkie i występuje jedynie w strefach klimatycznych, gdzie zwierzęta mają przez cały rok dostęp do ulubionego pokarmu. W klimacie umiarkowanym i chłodnym pokarm zmienia się sezonowo. Na wiosnę stanowią go zielone części roślin, w lecie owoce, w jesieni nasiona, a w zimie części podziemne roślin, kora itp.

Wymienione powyżej przystosowania zaliczamy do morfologicznych lub fizjologicznych. Jednakże oprócz nich muszą jeszcze istnieć innego rodzaju adaptacje, a mianowicie przystosowania etologiczne, tj. w zakresie obyczajów. U ssaków przystosowania te wiążą się z dwiema dziedzinami życia — z budowaniem schronień i pułapek łowieckich oraz z gromadzeniem zapasów na okres głodu.

Budowanie schronień jest czynnym przystosowywaniem naturalnego środowiska do potrzeb zwierzęcia. Typ budowanych schronień łączy się ściśle z rodzajem zamieszkiwanego środowiska i z wielkością zwierzęcia. W środowiskach otwartych najczęstszą formą budowli ssaków są rozmaite nory. Mogą one służyć albo jako schronienia, komory lęgowe, spiżarnie, albo też jako tereny łowów, jak na przykład chodniki kreta, które stanowią pułapki dla bezkręgowców. Oczywiście, nory mogą być budowane tylko w terenach suchych, o stosunkowo miękkiej glebie. Na terenach bagiennych za schronienia służą z reguły kępy krzewów lub zbitej roślinności, a legowiska są zakładane zawsze na powierzchni gruntu.

W terenach skalistych, jak na przykład w wysokich górach, większość ssaków zaadaptowała się do szukania schronienia w jaskiniach i rozpadlinach skalnych. Zwierzęta zamieszkujące takie naturalne schronienia zwykle odpowiednio je przystosowują, miękko wyścielają i zabezpieczają przed niepogodą.

W terenach zadrzewionych ssaki umieszczają swe gniazda przeważnie ponad powierzchnią, na rozmaitej wysokości wśród gałęzi albo w wypróchniałych pniach lub w dziuplach. Gniazda na gałęziach budują przeważnie zwierzęta żyjące w okolicach ciepłych, natomiast w klimacie umiarkowanym i chłodnym ten typ schronień spotykamy tylko w lecie.

Nory w ziemi kopią przeważnie niewielkie i średnie ssaki. Na gałęziach gnieżdżą się ssaki średnie, w dziuplach drobne. Największe gatunki mieszkają przeważnie na ziemi, korzystając z naturalnych jam, wykrotów pod wywróconymi drzewami itd. Ciężar bowiem tych zwierząt nie pozwala im na swobodne wdrapywanie się na drzewa, a wielkość ciała — na budowanie nor odpowiedniej średnicy. Wiele dużych ssaków nie szuka w ogóle schronienia i czas odpoczynku spędza pod drzewami lub skałami, albo po prostu w możliwie zacisznym miejscu.